Tokenomics là gì? Hướng dẫn chi tiết giúp bạn tránh bị dự án “xả lên đầu”! ( Phần 2 )

[kratos23939]

Phần 2 tiếp tục sẽ là mục 2. và bước 3 tiếp theo nhé​

2. Cách đánh giá Tokenomics của một dự án Crypto​

Bước 3: Phân tích lịch mở khóa và phân bổ token​

Cách dự án phân bổ và mở khóa token phản ánh mức độ công bằng, minh bạch và cho thấy đối tượng nào được ưu tiên – đội ngũ phát triển, nhà đầu tư hay cộng đồng. Đồng thời, lịch mở khóa (vesting schedule) cho thấy thời điểm token được tung ra thị trường, yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến giá cả và thanh khoản.

3.1 Token Allocation (Phân bổ token)
Phân bổ token thường được thể hiện dưới dạng phần trăm hoặc số lượng cụ thể, chia cho các nhóm chính:

• Foundation: Quỹ quản lý và định hướng phát triển dài hạn; sử dụng token cho R&D, quan hệ đối tác, vận hành, marketing, pháp lý…
• Team: Đội ngũ phát triển dự án; token thường bị khóa một thời gian để gắn bó lợi ích lâu dài.
• Community: Dành cho cộng đồng người dùng, nhằm khuyến khích tham gia và ủng hộ dự án.
• Core Contributors: Các cá nhân/nhóm quan trọng bên ngoài đội ngũ chính thức như cố vấn, nhà phát triển thứ ba, đối tác kỹ thuật.
• Airdrop: Token miễn phí phân phối cho người dùng mới, người dùng trung thành hoặc nhóm ủng hộ sớm.
• Staking Rewards: Token thưởng cho người tham gia staking, giúp tăng bảo mật mạng lưới và gắn kết cộng đồng.
• Investors: Phần dành cho nhà đầu tư (VCs, angel investors…), đặc biệt trong các vòng seed, private sale hoặc public sale.

Lưu ý:

• Phân bổ token cần hợp lý và cân bằng. Nếu team hoặc nhà đầu tư nắm giữ quá nhiều (ví dụ > 50%), dự án có thể bị mất tính phi tập trung và dễ tạo áp lực bán tháo.
• Tuy nhiên, ở các giao thức lớn, việc đội ngũ/nhà đầu tư giữ tỷ lệ cao đôi khi lại cần thiết để hỗ trợ quản trị và định hình dự án. Do đó, đánh giá phân bổ token cần đặt trong bối cảnh lộ trình phát triển và lịch mở khóa cụ thể.

Ví dụ thực tế: Tokenomics của Zora được xem là mô hình “lành ít, dữ nhiều” khi phần lớn token tập trung vào nhóm nội bộ:

• Treasury (20%) + Team (18,9%) = gần 40% tổng cung.
• Trong khi đó, Community Incentives (20%) và Community Liquidity (5%) chỉ chiếm 25% tổng cung.

Cấu trúc này có thể làm giảm lợi ích thực tế của cộng đồng, tạo cảm giác bất bình đẳng trong phân phối và tiềm ẩn rủi ro tập trung quyền lực.

Zora là kiểu tokenomics nhiều rủi ro​

Bước 3.2: Phân tích Vesting Schedule​

Vesting Schedule là lịch trình quy định thời gian và cách thức mở khóa (unlock) token đã được phân bổ cho các bên liên quan trong một dự án Crypto, như đội ngũ, nhà đầu tư, cố vấn, hoặc quỹ dự án. Token thường bị khóa (locked) trong một khoảng thời gian nhất định và được phát hành dần theo các mốc thời gian (hàng tháng, hàng quý, hoặc hàng năm) để:

• Ngăn chặn bán tháo: Tránh việc các bên nhận token (đặc biệt là đội ngũ hoặc nhà đầu tư mua giá thấp) bán ngay khi token lên sàn, gây áp lực giảm giá.
• Thể hiện cam kết dài hạn: Lịch vesting dài (5-10 năm) cho đội ngũ hoặc nhà đầu tư cho thấy họ có ý định gắn bó và phát triển dự án.

Ví dụ: Một dự án có thể phân bổ 20% token cho đội ngũ, nhưng khóa trong 4 năm với vesting schedule như sau: 25% được mở khóa sau năm đầu tiên (cliff), sau đó 75% còn lại được phát hành đều mỗi tháng trong 3 năm tiếp theo.

Lưu ý:

• Thông thường, token của VC, advisor và contributor nên có thời gian khóa từ 12 đến 18 tháng sau TGE. Sau đó, các token này nên được mở khóa dần theo từng đợt để tránh gây ảnh hưởng lớn đến giá trị thị trường.
• Nếu token của VC và team được mở khóa quá sớm, điều này có thể dẫn đến việc xả token ồ ạt và làm giảm giá trị của token, ảnh hưởng đến nhà đầu tư nhỏ lẻ.

Vesting Schedule giúp bạn kiểm tra thời điểm token được phát hành ra thị trường.​

Bước 3.3 Phân tích Token Unlock​

Token Unlock là sự kiện hoặc thời điểm mà các token bị khóa (locked) trong một dự án Crypto được phát hành ra thị trường, theo Vesting Schedule đã quy định. Đây là lúc token được phân bổ cho các bên như đội ngũ, nhà đầu tư, cố vấn, hoặc quỹ dự án trở nên khả dụng, có thể được giao dịch, bán, hoặc sử dụng.

Ví dụ: Nếu một dự án khóa 20% token cho nhà đầu tư trong 2 năm, với lịch mở khóa 10% (tương đương 2% tổng token) mỗi 6 tháng, mỗi đợt mở khóa sẽ tăng lượng token lưu hành, có thể tác động đến giá.

Token Unlock là lịch giúp bạn kiếm tra được thời gian các phần token bị khóa​

Bước 4: Phân tích tính năng của token​

Hiểu rõ tính năng token giúp bạn đánh giá dự án có giải quysết được vấn đề thực tế hay không và liệu token có vai trò thiết yếu trong việc thúc đẩy sự phát triển.

Bước 4.1: Phân tích Token Utility​

Token Utility là giá trị sử dụng hoặc chức năng cụ thể mà một token mang lại trong hệ sinh thái của dự án Crypto. Token utility được thiết kế để phục vụ một hoặc nhiều vai trò thiết yếu, giúp vận hành và phát triển dự án. Các chức năng phổ biến bao gồm:

• Thanh toán: Phương tiện thanh toán trong các dịch vụ hoặc sản phẩm của dự án.
• Quản trị dự án: Token có thể được sử dụng để tham gia quyết định quản trị dự án, như voting trong DAO.
• Phần thưởng: Token có thể được dùng để thưởng cho người tham gia vào hệ sinh thái, như những người tham gia staking, farming, hay đóng góp cho cộng đồng.

=> Một token tốt là token có công dụng thực tế gắn liền với sản phẩm hoặc dịch vụ của dự án, tạo ra nhu cầu mua và sử dụng thực sự. Càng nhiều ứng dụng thực tế, token càng có khả năng giữ giá trị và tăng trưởng bền vững.

Ví dụ:

• Để tham gia các Airdrop trên mạng lưới Solana hoặc Ethereum, bạn cần nắm giữ SOL hoặc ETH.
• Để tạo AI Agent trên Virtual Protocol, bạn cần phải mua VIRTUAL.

Lưu ý: Khi một token có nhiều tiện ích thực tiễn, được triển khai hiệu quả trong hệ sinh thái của dự án, nhu cầu sử dụng token có thể tăng lên. Điều này tạo áp lực mua và có thể thúc đẩy giá trị token tăng trưởng bền vững, miễn là nguồn cung được kiểm soát chặt chẽ và dự án duy trì được đà phát triển. Tuy nhiên, cần cảnh giác với các dự án chỉ “vẽ” ra nhiều use case trên lý thuyết mà thiếu triển khai thực tế!

Phân tích tính năng của token​

Bước 4.2: Phân tích Token Burn (Đốt token)​

Token Burn là hành động loại bỏ vĩnh viễn một phần token khỏi lưu thông, tạo sự khan hiếm và giảm áp lực lạm phát. Tùy vào dự án, token có thể được burn theo doanh thu, giao dịch, hoặc tự động qua smart contract.

• Burn theo doanh thu: Một phần lợi nhuận dự án dùng để mua lại và đốt token (Ví dụ: Binance cam kết sử dụng 20% lợi nhuận hàng quý từ sàn giao dịch để mua lại BNB trên thị trường. Sau khi mua, số BNB này được gửi đến một địa chỉ “đốt”, khiến chúng biến mất vĩnh viễn khỏi lưu thông.).
• Burn qua cơ chế tự động: Dự án có thể burn qua các cơ chế được lập trình sẵn trong các smart contract. (Ví dụ: Kể từ khi BNB Chain ra mắt, BNB đã triển khai cơ chế burn tự động thông qua đề xuất BEP-95. Cơ chế này được lập trình sẵn trong giao thức và một phần phí giao dịch trên BNB Chain sẽ được đốt tự động.)

Bước 4.3: Phân tích lạm phát Inflation / Deflation​

Đây là khái niệm để đánh giá xem token có được tạo thêm không? Tốc độ tạo mới là bao nhiêu % mỗi năm? Dự án có biện pháp gì để kiểm soát lạm phát? Cụ thể:

• Inflation: Khi dự án liên tục tạo ra token mới (thường qua staking, farming, phát thưởng…), làm tăng cung và có thể ảnh hưởng đến giá nếu không kiểm soát tốt.
• Deflation: Là khi số lượng token giảm dần theo thời gian, thường do có cơ chế burn nhiều hơn tạo mới.

Bạn có thể sử dụng công thức sau để tính lạm phát token:

Lạm phát (%) = (Số token mới phát hành / Tổng cung lưu hành ban đầu) × 100​

Trong đó:

• Số token mới phát hành: Là tổng số token được tạo ra trong một khoảng thời gian (thường là hàng ngày, hàng tuần, hoặc hàng năm) từ staking reward hoặc farming reward.
• Tổng cung lưu hành ban đầu: Là số lượng token đang lưu hành trước khi phát hành phần thưởng mới.

Ví dụ: Tổng cung lưu hành: 20 triệu token. 2 triệu token được stake với phần thưởng 15% mỗi năm. Số token mới phát hành = 2 triệu × 15% = 300.000 token/năm. Lạm phát = (300.000 / 20.000.000) × 100 = 1.,5%/năm.

Bài này phân tích khá dài và chuyên sâu, mình sẽ ra tiếp phần 3 nhé mọi người... to be continue